Kullanılmış cep telefonu, bilgisayar, televizyon gibi elektronik atıkların imhası dünyanın büyüyen çevre sorunlarından biri. Sorundan en çok muzdarip olanlarsa başta Afrika olmak üzere yoksul ülkeler.

Gana’nın baÅŸkenti Accra’da gökyüzüne doÄŸru yükselen dumanlar, uzaktan da görülebiliyor. Dumanın çıktığı noktaya yaklaÅŸtıkça adeta burun direÄŸini sızlatan keskin bir koku gelmeye baÅŸlıyor. Koku, yanan kablolardan çıkıyor. AgbogbloÅŸi semtindeki hurdalıkta kablolar çocuklar tarafından yakılıyor. “Benim adım Razat. Ä°ÅŸim kablonun içindeki bakır telleri ayırmak. Kabloyu alıyor, etrafındaki plastiÄŸi yakıyoruz. Bu iÅŸten para kazanıyoruz” sözleriyle kendisini tanıtan Razat, iÅŸler iyi giderse, kablolardan çıkardıkları bakır tellerden günde 10 cedi, yani 5 euro kazanıyor. Bu, Gana’daki ortalama günlük gelirin üzerinde bir meblaÄŸ. Ailesi yoksul olan çocuklar için oldukça çekici bir para.

Ne var ki bu kazanç onların saÄŸlığına mal oluyor. AgbogbloÅŸi’nin toprağı ağır metallerle zehirlenmiÅŸ durumda, plastiÄŸin yakılması sonucu açığa çıkan duman da zehirli. 16 yaşındaki Kwesi zehirle iç içe yaÅŸadığının farkında. Kwesi, “Duman burnuna dolarsa hasta oluyorsun. Gözlerin ve burnun yanıyor. Ama buna yapmazsak, yiyecek ekmeÄŸimiz olmaz” diyor.

Sorun büyük

Gana’da kabloların yakılarak imha edilmesi aslında sadece buzdağının görünen yüzü. Zira BirleÅŸmiÅŸ Milletler Çevre Programı’nın tahminlerine göre bilgisayar, bilgisayar ekranı, cep telefonu, televizyon ve buzdolabı gibi elektronik cihazların atıklarıyla yılda ortalama 40 milyon ton elektronik çöp açığa çıkıyor.

Kullanılmış elektroniklerin bir kısmı gelişmekte olan ülkelere gönderiliyor. Kullanılmış elektronik cihazlar o ülkelerde ya tamir edilip satılıyor ya da pek de çevre dostu olmayan yöntemlerle imha ediliyor. Çevre örgütleri de üçüncü dünya ülkelerinin, Batılı ülkelerden deniz yoluyla getirilen elektronik atıklar yüzünden birer dev çöplüğe dönüştüğü uyarısında bulunuyor.

Basel SözleÅŸmesi’nin kuralları

Oysa neredeyse tüm ülkelerin taraf olduÄŸu Basel SözleÅŸmesi, zehirli elektronik atıkların uluslararası ticaretinin yapılmasını ve yasadışı transferini yasaklıyor. Merkezi Almanya’nın Freiburg kentindeki Uygulamalı Ekoloji Enstitüsü’ne göre, Gana’ya getirilen kullanılmış elektronik cihazların yüzde 15’i çöpe atılacak durumda. Bu da yaklaşık 22 bin tona tekabül ediyor. Enstitünün verilerine göre, Gana’da ikinci el elektronik cihaz ticaretinden 22 bin ila 33 bin kiÅŸi geçimini saÄŸlıyor. Gana’daki hükümeti de sorunun farkında. Ancak yurtdışından getirilen malların daha iyi bir kontrole tabi tutulmasını saÄŸlayacak önlemler için yeterli gelir yok. Devlete baÄŸlı çevre koruma ajansından Joseph Edmund özel sektöre umut baÄŸlamış durumda. Edmund, “Geri dönüşüm iÅŸiyle uÄŸraÅŸan bazı ÅŸirketler var burada. Küçükler ama iÅŸi ciddiye alıyorlar. Åžu anda hükümet sorumluluÄŸu tek başına almak zorundaymış gibi görünüyor. Ancak gelecekte özel ÅŸirketlerin de geri dönüşüm alanında faaliyet göstermesini bekliyoruz” ÅŸeklinde konuÅŸuyor.

AgbogbloÅŸi’deki çöplükte ise yanan bir buzdolabından çıkan duman gökyüzünü kaplıyor. Timothy, elinde elektronik hurdadan topladığı devrelerle etraftaki konteynırlerden birinin önünde oturuyor. Timothy, “Elimde bir bilgisayar ve bir DVD-çalardan çıkarttığım iki devre var. Bunları Çinlilere satıyorum, onlar da daha sonra bunları ihraç ediyor” diyor.

Çin’de kullanılmış devreler geri dönüştürülüyor, bu hem verimli hem de ekolojik bir yöntem. Gana’daki çevreye zararlı geri dönüşümlerin yerini daha iyi yöntemlere bırakıp bırakmayacağını ise zaman gösterecek.